مبارک کازی ءِ شاعری ءَ چاگردی نگد - اے آر داد
مبارک کازی ءِ شاعری ءَ چاگردی نگد
اےآرداد
۔۔۔
من ءَ دگہ ھچ گون نہ ات۔دو جوڑی گُد ات انت، ناسرجمیں" نبشتگیں تاک" (چارمی) یک ءُ دو کتاب ات انت۔
سدا بھار ءِ بس اوشتجاہ (شال) ءَ اوشتاتگ ات ءُ جیڑگ ءَ اتاں کہ منی کَش ءِ نشتگیں مردم گپّو ءُ پیتارے مہ بیت کہ سپر وت گپ ءُ ندارگے، زندگیں گپّے نیام ءَ بہ کپ ایت بزاں منی آزاتی شت۔
سگریٹے بُن دات کہ پد ءَ باریں بس کجا دارایت۔ مردم یک یک ءَ ماناسگ ءَ ات انت۔ چو کرپاس ءَ نرم ءُ پُرّ یں دستے منی کوپگ سر ءَ ایر بوت۔من دیم نہ تّرینت، ھمے دست ءَ را زانگ لوٹ ات کہ چونیں مردمے ءِ دست بیت۔نرم ءُ کرپاسکیں، لہمیں دستانی ھدا بند وشیانی نوبت ءَ رُستگیں دل یَلسیں کارست بنت۔ چہ اشاں چندیں وَ منی سنگت انت۔ اے باریں کَے بیت۔
"شھنام تو! "
ما دوئیں بگلگیر بوتیں۔ من زانت مرچیگیں سپر بیدء دنز ءُ ھاکانی لُوڑ ءُ گْواتے ءَ دگہ چی بوت کنت۔
"داد! کجا سرگپتگ ئے۔"
"من سرگراں دیم ءَ رواں دیم پہ سبا ءِ منزل ءَ ۔"
"من چو زاناں اے بس کراچی ءَ روت بلے ایشی ءَ زانگ ءَ نیاں کہ سبا ءِ منزل کجام انت۔"
"عطا ءَ گْوشتگ " اے ھوشام ءِ منزل کجام انت۔"
"نہ ھوشام ءَ منزل ھست نہ سبا ءَ ، دوئیں چہر انت۔ سبا ءِ اد ءَ باز مانا بوت کن انت۔ بلکیں دوستدارے ءِ چارگ ءَ روگ ءَ ئے۔"
"پمن ءَ دوستدار چو غالب ءِ اے شَیر ءَ انت
رہی نہ طاقتِ گفتار اگر ہو بھی
تو کس امید پہ کہیے کہ آرزو کیا ہے
اینچک ءَ من وتی سگریٹ کُٹیّنتگ ات ءُ بس ءِ رانندہ ھم اتکگ ات ءُ سیٹ ءِ سر ءَ نشتگ ات۔من پد ءَ جیڑ ات کہ شھنام بلکیں دگہ سیٹّے ءَ نند ایت۔
"داد! تئی سیٹ نمبر؟"
"شش۔"
"واہ ،زبردست منی پنچ انت۔ جْوان بیت اے سپر ءَ مردم ترا گوشدارایت۔من دیر انت ترا نہ اشکتگ۔"
من ءُ شھنام ڈگری کالج ءِ زمانگ ءَ سنگتیں۔شھنام نزر آباد ءَ نشتگ۔ھمود ءَ دربرجاھے ءَ وانینیت۔ نبشتگ وَ نہ کنت بلے لبزانک ءِ جْوانیں وانوک ئے۔بارگ ءُ لاگریں شھزادگ رنگیں شھنام ءِ چم اَنچو درپش انت چو کہ تھاری ءَ یاکوت۔چو من زانتگ ات کہ آ ھب ءَ ایرکیت کہ آئی ءِ بْرات ءُ مردم دیر انت چہ نزرآباد ءَ لڈاتگ ءُ اد ءَ اتکگ ءُ بندر اش بستگ۔
شھنام ءَ نندگ ءَ گوں چہ دست ءِ پِیلُک ءَ دو کسانیں آپی دُنگ(بوتل) کشت ءُ یکے منی نیمگ ءَ شھارات۔
"یار اے زمستان ءَ کَے ءَ تُن گپت۔ دراجیں راھے ،اے بس ھم داں وتی دلے نہ گُوش ایت نہ دارایت۔ من نہ وراں۔"
"اے آپے نہ انت بہ کولء ابراھیم ذوق ایشی ءَ دخترِ رز گوش انت۔"
"اے انگور ءِ آپے نہ انت۔چُپتگیں گولیانی ادارکی بے وتی یے۔ ذوق تو نہ ونتگ زاناں کہ آئی ءَ چی گوشتگ ات؟
اے ذوق دیکھ دخترِ رز کو نہ منہ لگا
چھٹتی نہیں ہے منہ سے اے کافر لگی ہوئی
"ما وَ مبارک ءُ عطا، غالب ءِ کٹم ءِ مردمیں، پمارا روچ ءُ شپ یک ھساب ءَ انت۔"
بلے ھیال بکن غالب ءَ ھم سہب ءَ نہ وارتگ۔ پد ءَ دومی گپ ایش انت آئی ءَ گْوشتگ من شکر ءِ تھرنداب نہ وراں۔ اے وَ شکرئے ھدا مہ کنت ایشی ءِ آسر ھمے بہ بیت کہ ترا شکر ءِ نادراہی یے گور بہ جنت۔"
نوں بس راہ کپتگ ات۔ شھنام ءَ یک ءُ دو گٹّ ءِ نوشگ ءَ پد، من ءَ جست کت۔
" نوں وَ سبا ءِ منزل ءَ بگْوش، بلکیں من اوں اتککاں۔ پرچا کہ سبا ءِ منزل ءِ مانا باز انت۔ نوں سبا ءَ decode بکن داں مانا ءَ رسانکے بہ بیت۔"
"من واجہ سبا دشتیاری ءِ گپ ءَ یاں۔
"استاد ءِ گپ ءَ ئے؟"۔
"ھو۔"
"زاناں دیوانے بیگ ءَ انت۔"
"ھو مبارک کازی ءِ سر ءَ ریفرنس کتابجاہ ءَ یاتگاری دیوانے ایر کرتگ۔ من ءَ ھم گْوشتگ ات کہ پہ آئی ءَ چیزے نبشتگ بکناں۔"
"گُڈا تو چی نبشتگ۔"
"نبشتانکے نبشتگ بلے نزاناں اود ءَ ربیت گوشتانک ءِ بیت کہ نبشتانک ءِ ، من بلے وتی نبشتانک ءَ واناں۔"
"گوشتانک ءَ گوات بارت۔نبشتانک ھست بیت۔اود ءَ کسے گوشتانک بدنت ھم تو وتی نبشتانک ءَ بْوان۔"
"شھنام ! من وتی نبشتانک ءَ واناں۔بلکیں پیسر ءَ منی نیّت ھمیش ات کہ اے بنگپ کہ پہ مبارک ءَ من جیڑاتگ ایشی ءَ کتابے بکناں ۔بلے دیوان ءَ وَ کتاب وانگ نہ بیت ۔کمیں کہ نبشتگ ھمیشی ءَ واناں۔"
بس روان ات۔پشتو زبان ءَ سَوتے پِر اَت ءُ سرجمیں بس ءَ جَکسینگ ءَ ات۔ مئے کش ءِ دوئیں مُلا نہ وشّیں رنگے ءَ بس ءِ رانندہ ءَ چارگ ءَ ات انت۔من ھمے جیڑگ ءَ اتاں اگاں شھنام اد ءَ مبوتیں من باریں چونیں ھیالانی تہ ءَ بال کرتگ ات۔سَپر من ءَ باز جیڑگ ءَ پرمائیت۔ھمے کہ ندارگ، رنگ ءُ دروشم دیم ءَ کاینت، دراہ من ءَ وتی رنگیں موسمے ءَ گرپتار کن انت ۔
شھنام ءِ چم چار ءُ پنچیں گُٹّاں گوں اَنچو سُھر کِشک ات انت گْوشے آشوبی گَلّے ءِ روانک ءَ سھر کپے (مشعل) آیاں دست ءَ بہ بیت۔
"تو باریں گُڈا چی نبشتگ۔ من وَ اشتاپاں۔کمیں داران ءُ بْرات ءُ مردماں جوڑی ءُ درْھباتے کنان ءُ پد ءَ سَپر ءَ پاد ءَ کنان ءُ درکایاں۔دگہ نہ من ھم دیوان ءَ اتکگ اتاں۔"
"مبارک ءِ شاعری ءَ چاگردی نگد" منی نبشتانک ءِ سرگال ھمیش انت۔"
"چاگردی نگد؟"
"ھو، زاناں ترا چی بوت؟
"تو وَ شَیر ءِ منّوگر بیتگ ئے۔ اے چاگرد چہ کجا اتکگ۔"
من بچکندان ءَ پسّو دات۔ " اے آچاگردی نگد نہ انت کہ شاعر ءِ زندمان ءُ جاروال ءَ دیم ءَ کنت ءُ شَیر ءِ سر ءَ گپ کنت۔اے نوکیں نگدی دبستانے۔ اردو ءَ ھم دنیگا ایشی ءِ سر ءَ ھسابی چار کتاب نویسگ بوتگ،بلکیں انگریزی لبزانک ءَ ھم ایشی ءِ رپتار چو نہ انت چو کہ ساختیات ءُ پد ساختیات، پدنوکی ئیگ انت۔ دومی گپ ایش انت کہ اے نگدی دبستان ءَ ھما درائیں گپ زرتگ انت کہ اے دگہ دبستاناں یل داتگ انت۔"
"ھر دبستانے ءَ سائنسی ءُ شھزانتی لیکہ یے ھم بیت۔ اے کجام چاگردی نگد انت ءُ ایشی ءِ شھزانتی پژدر چی انت۔"
"ھمیش انت کہ چاگرد دوستی ودی کنگ بہ بیت۔ چاگرد ءُ ابرم ءَ رکینگ ءُ پھازگ ءِ جھد گیش کنگ بہ بیت۔ انگریزی ءَ ایشی ءَ Ecocriticism گوش انت۔اردو ءَ ماحولیاتی نگد ءِ نام ءَ زانگ بیت۔من ایشی ءَ را چاگردی نگد کتگ۔"
"دگہ زاناں گالبند ترا نہ رستگ کہ تو ایشی ءَ چاگردی نگد ءِ نام داتگ۔ پرچا کہ چاگرد ءَ ما باز بر ءَ چَپ ءُ چاگرد،نزیک ءُ گور، سوسائٹی ءُ معاشرہ ءِ مانا ءَ ھم کارمرد کنیں۔"
"ھو، انچوش انت۔ بلے چاگرد ھم کسانیں لبزے نہ انت۔ چپ ءُ چاگرد ءَ بازیں چیزے ھوار بیت۔راجمان ءِ رنگیں ھم گالبندے ھست کہ پہ معاشرہ، سماج ، سوسائٹی ءِ مانا ءَ کارمرد بیت۔ من چاگرد پمیشکا گچین کرتگ کہ عربی ءِ لبز ماحول ءَ گوں نزیک انت۔ ماحول ءِ عربی مانا چپ ءُ چاگرد انت۔
پد ءَ انگریزی ءَ ایکالوچی (Ecology) ءُ اینوائرمنٹ (Enviornment) دوئیناں یکیں مانا ءُ بزانت ءَ گْوشگ بیت۔ لاطینی زبان ءَ Envior ءِ مانا ھم نزیک ءُ گور انت۔1
پمیشکا من ایکو کرٹی سسزم ءَ را چاگردی نگد کرتگ۔"
"چو من زاناں کہ انگریزی ءَ پہ چاگرد ءَ دو لبز کارمرد بیت بلے دوئینانی مانا ءِ رِد ءَ مزنیں دگری یے ھست۔"
"ھو، اشانی دگری ایش انت ایکالوجی (Ecology) ءِ رِد ءَ جناورانی وت ماوتی نزیکی ءُ سیالی ءِ سر ءَ گپ کنگ بیت۔ اے چارگ بیت اشانی نزیکی ءُ نند ءُ پادا ابرم یا وت ما وت ءَ چون انت ۔وھدے کہ انوائرمنٹ ابرم ءِ زانگ ءُ پہمگ انت۔ بزاں زندمان ءِ بدل ءَ ابرم، ءُ آئی ءِ بھر ءُ بھرشتاں ارزشت دیگ بیت۔2
بس اوشتات۔ دراہ ایر کپت انت۔من ءُ شھنام ھم ایر اتکیں۔من وتی سگریٹ روک کت۔ آئی ءَ وتی دُنگ ءِ پشت کپتگیں گُٹّ ءَ را گپت ءُ دُنگ اَنچو مانبُر ات گْوشے چہ تہ ءَ وش مہ بیت۔ من گْوشت
"شھنام ! بچارما ءُ شما درائیناں وتی سبزگیں زید ءُ مچکدگ، کوہ ءُ دمگ، چنچو گندینتگ ءُ سِلّ کرتگ انت۔ ھمود ءَ نندیں ھمود ءَ وتی درائیں گندھاں ریچیں۔ نزانیں ایشی ءِ آسر چی بیت۔"
شھنام ءَ لنٹانی سر ءَ کپتگیں ترمپ یکرّ کت ءُ گْوشت۔ " من ءَ مبارک ءِ " درآمد" لچہ ءِ اے بھر یات کیت
ولایتاں چہ گراب کاینت
گھین انت دیمی زِر ءَ گوں ٹیلاں
ھزاب ءُ کریاب بیت پدی زِر
منی وڑ ءَ موتک کاریت باتیل
"گُڈا تو سرپدئے کہ ھمے ٹیلانی ریچگ ءَ باریں چنچو ماھیگ ءُ مدگاں لڈ اتگ ءُ دگہ دیمے رپتگ انت۔دومی ھمے مشین ءُ انجلانی شور ءُ کوکار ءَ ماھیگانی چنچو نسل زیان بوتگ۔ مرچی بچار ترا پہ ورگ ءَ کولگر ھم ارزانی ءَ نہ رسیت۔پالوار وَ درمانی نہ گْواھیت۔
مئے پیریناں وَ باریں چہ کدیگ ءَ زانتگ کہ نوبتے کیت ھما ماھیگ کہ پیسر ءَ گند کنگ بوتگ انت ،کیت روچے ھما اوں نہ رسیت۔
چہ کِر ءُ پھکیں ماھیگ ءَ
سر منی کپتگ ٹُنٹ ءُ بولا ءَ
اے رنگ ءَ کہ گُجّو جنگ بیت مبارک لاچار بیت کہ چو بگوش ایت
چہ درا بوجیگ کاینت مئے زِر ءَ کٹّ ءَ برنت
تیاب ءِ نندوکاں، بلے نیست وردن ءَ ماھی من ءَ
من وتی دومی سگریٹ ھم روک کت۔پیکٹ ھلتگ ات ۔من نہ لوٹ ات کہ ایشی ءَ اد ءَ دور بدیاں کہ زند زانتی (حیاتیاتی فلسفہ) ءِ شھزانت اَرن نائس (Arne Naess) ءَ ھمے گْوشتگ کہ داں انسان سک لاچار مہ بیت باید ابرم ءَ نکس ءُ تاوان مہ دنت۔دکان ءِ دپ ءَ ڈبی یے ایر ات۔ من وتی سگریٹ ءِ ھورکیں پیکٹ ھمائی ءِ تہ ءَ دور دات۔
شھنام ءَ کندان ءَ منی نیمگ ءَ چارات ءُ گْوشت " مابچار لاچاریں ابرم کہ گوں ما زوراکی کنت ما اوں گوں ابرم ءَ بہ کنیں۔"
"یار من اے گپّ ءِ منّوک نیاں۔ تو کہ ابرم ءَ گوں زوراکی کن ئے گُڈا آسر ءَ ھم بہ گند کہ مارا چنچو نکس ءُ تاوان داتگ ئے۔"
بس پہ رَوگ ءَ تیار ات۔ ھمے گْوشگ ءَ ات " تو کائے نیاۓ من رواں۔" ما وتی سیٹّانی سر ءَ نشتیں۔
پشتو سَوت ءِ موسم دنیگا برجاہ ات۔ شھنام ءَ وتی دومی بوتل ءِ دپیگ اَنچو وتی کش ءَ دَور دات، گُوشے من ءَ سوکُلو دیگ ءَ بہ بیت کہ بس ھم ابرمے، بوتل ھم ابرمے باریں؟۔
من وتی کش ءِ دوئیں مُلایانی نیمگ ءَ چارات کہ مَستُنگی کِیکے آیاں زرتگ ات، ھمے رنگ ءَ وش وش ءَآئی ءَ چارگ ءَ ات انت گْوشے اے ھکّ ءُ دلی مَستُنگی کِیکے بہ بیت۔مُلا شیرکنی باز وارت کہ اشانی بدنی زانت ءِ رِد ءَ چہ شیرکنی ءَ ورنائی ءِ بھار کدی تاھاپ ءَ نہ کپ ایت۔
"داد! من لوٹاں تو یک برے سرجم ءَ ایکو کرٹی سسزم یا چاگردی نگد ءِ بارو ءَ من ءَ سرپد بکن داں منی گور ءَ ایشی ءِ سرجمیں بالاد بہ گیشّ ایت ءُ سھرا بہ بیت۔"
" نوزدمی کرن ءِ نیامی دور ءَ ایکالوجی گالبند دیم ءَ اتکگ۔ اے گالبند جرمن زند زانتی(حیاتیاتی) ءِ زانتکار ارنسٹ ہیکل (hrnst haekel1834,1919) ءِ گْوش انت دیم ءَ آورتگین انت۔ اولی رند ءَ ھمائی ءَ 1869 ء ءَ دیم ءَ آورتگ۔رند ءِ زانتکاراں اے گالبند ءَ وتی رنگ ءَ مانا کتگ۔ چو کہ فریڈرک (Frederick 1818,1895) ءَ ایکالوجی ءَ یک دمگے ءِ سائنس گْوشتگ۔ھمے رنگ ءَ ایلی (Allee) ءَ ایکالوجی ءِ گالبند (1949) ءَ جْوانیں مانائے ءَ کارمرد کرتگ۔ آئی ءِ گْوشگ ھمے بیتگ کہ اے ھما سائنس انت کہ سھدارانی (جناورانی) چاگرد ءِ اندری نزیکی ءُ سیالی ءَ بیان کنت۔3
ھرچ رنگیں نگدی دبستانے بہ بیت آئی ءِ بنداتی رنگ یا وَ شھزانتی ءُ تب زانتی ءِ بیت یا چاگرد زانتی ءُ اے دگہ زانتاں چہ دیم ءَ کیت۔ آ تب زانتی نگد بیت کہ مارکسی نگد ،یا ساختیاتی نگد، ھمے رنگ ءَ چاگردی نگد انت کہ ایشی ءِ پژدری کسّہ ھمیش انت کہ چاگرد چون پھازگ ءُ ترازگ بیت۔ انسان ءَ اگاں اے دنیا ءِ چہ درائیں مھلوک ءَ جْوانتر گْوشگ بیت ،گُڈا اے درچک ءُ جنگل،کور ءُ دریا، مُرگ ءُ سھدار کہ ھست انت اشاں پرچا ڈالچار کنگ بیت۔اشاں ھم باید انسان ءِ پیم ءَ چارگ ءُ ارزشت دیگ بہ بیت۔ اولسر ءَ چاگرد زانتی (ماحولیاتی) ءِ رِد ءَ ھمے گپ دیم ءَ آرگ بوتگ کہ اے زمین ءِ سر ءَ ھمنچو ھکّ ءُ آزاتی کہ انسان ءَ دیگ بوتگ باید ابرم ءُ کدرت ءَ ھم ھمے رنگ ءَ دیگ بہ بیت۔من کہ ھمد ءَ رستاں ،شھنام اَنچو گُڈات ءُ جھ سِرّ ات گْوشے واب بہ بیت۔
"داد! من کہ چیزے سرپد بیگ ءَ یاں آھمیش انت کہ چاگردی نگد اوّلی نگدی دبستان انت کہ انسان ءِ بدل ءَ ابرم ءَ وتی سرھال ءُ بنگپ کنت،ھمائی ءَ درشان کنت۔"
"ھو، راستی ھم ھمیش انت کہ چاگردی نگد ،انسان،جنس،انسانی جوزہ ءُ مارشت، اے دگہ چاگردی جیڑھانی بدل ءَ زمین، چاگرد،ابرم ءَ ارزشت دنت۔چمیشکا اے نگد چہ آ دگہ نگدی دبستاناں گِستا ءُ یکتا بیت۔
من گْوشتگ تو بلکیں واب شتگ ئے۔"
"شپ بوتیں من واب کپتاں۔ نوں کمیں گُژنگاں، زیت خضدار بہ رسیت مردم نانے وارت بلکیں کمیں چم نَز بہ بنت۔"
"خضدار دور نہ انت۔ ادار دو ءَ اے بس مارا سرکنت۔ بس نیم کلاک ءَ داں من چاگردی نگد ءِ بن دپتر ءُ آئی ءِ لوٹ ءُ گزرانی گپ ءَ کناں، خضدار ءَ پد گُڈا مبارک کازی مئے نیام ءَ نندوک بیت۔
"جْوان۔ داں من اے پِٹکّ ءَ وراں، تو کسّہ ءَ بندات کن۔"
"تئی ھمے پِٹکّ ءَ چہ من ءَ یات اتک کہ پانزدہ روچ پیش کیچ ءَ مبارک ءِ سر ءَ کہ دیوانے بیگ ءَ ات واجہ غنی پرواز ءَ مبارک کازی ءِ اے شَیر
کیف نوشاں کُمار باں بلکیں
من گنوکاں کہ سارباں بلکیں
اَنچو گیشّوار کت من داں دیر ءَ جیڑات کہ مبارک ءَ پِٹُکّ کجا بس بیتگ۔"
"زاناں واجہ پرواز ءَ چی گوشتگ ۔"
"آئی ءَ گُوشت کہ مبارک اے شَیر ءِ تہ ءَ ھمے گْوشگ ءَ انت کہ زند ءِ جنجال ءُ جیڑہ انچوش انت مردم گُوشے چو گنوک ءَ انت۔ من کہ بیگاہ ءَ پِٹُکّے شراب وراں گُڈا چہ زند ءِ جیڑھاں کمیں پراموش باں۔"
شھنام ءَ اَنچو ٹھک دات کہ کش ءِ دوئیں مُلایاں اَنچو چارات گُوشے بانگ ءِ وھد ءَ کسے ءِ ٹیپ ءِ توار برز بہ بیت۔
نوں من چاگرد زانتی ءِ رِد ءَ چاگردی نگد ءِ نیمگ ءَ روگ لوٹاں۔ اَنچو کہ من ترا پیش ءَ گْوشت ایشی ءِ بندات چہ چاگرد زانتی (ماحولیات) ءَ بیت کہ ابرم ءُ کدرت ءَ ھم ھمے رنگ ءَ ارزشت دیگ بہ بیت کہ انسان ءَ دیگ بوتگ۔ ابرم ءِ ھست بوگ انسان ءِ ھستانکی انت۔ باید اے نیمگ ءَ دلگوش دیگ بہ بیت۔
روایرنند ءَ چاگرد ءُ لبزانک ءِ چار ءُ چکاسگ ءِ بندات چہ Deep Ecology ءَ بیت۔"
"چون من سرپد نہ بوتاں۔"
"چاگرد زانتی ءِ شھزانتی (فلسفہ)انسان دوستی (Humanism) ءِ پامردی ءُ وت مستری ءِ بگیر ءَ دیم ءَ اتکگ ۔ اے مزن مرّی ءُ کْوھْنیں تب کہ اے دنیا ءِ گچینی ساھدار انسان انت، اے ایشی ءَ نہ منّ ایت کہ ایوک انسان ھرچی انت۔ اے دگہ ساھدار ءُ مھلوک کہ ھست انت ، آ ھم مزن انت۔4
"داد! بلے درائیں نیکراہ انسان ءَ اشرف المخلوقات گْوش ایت۔ چریشی چاگردی نگد گوں نیکراہ ءَ جَنگے زیرگ ءَ نہ انت؟۔"
"اناں۔ بنُکّی جیڑہ اے ھیال ءِ گیشینگ انت، گیشّوار انت۔اشرف ءِ مانا شرپ داتگیں انت۔ انسان ءَ ھوش ءُ زانت، پگر ءُ سسّا دیگ بیتگ، ءُ چندیں دگہ سپت ءُ ساڑا ھم آئی ءَ بکشگ بوتگ ۔
انسان ءِ بارو ھمنچو کہ گپ انت دراہ انسان ءِ وتی ٹھینتگین انت۔ ما ھمے گپانی پد ءَ تیوگیں گیدی ءَ چارگ ءُ چکاسگ ءَ ایں۔ چریشی اے دگہ چیز مارا ایب دار گندگ ءَ کاینت بزاں انسان ءِ دیم ءَ اے دگہ مھلوک ھچے اوں نہ انت۔ درائیں مھلوک ءِ یک زبانے بیت۔ جناورے بیت کہ سھدارے، مُرگے بیت کہ درچکے، دراہ مئے دوستی ءُ نا دوستی ءِ سر ءَ وشّان ءُ دلگران ھم بنت۔ ایشی ءِ مانا ھمیش انت کہ آیانی گور ءَ جوزہ ءُ مارشت ھم ھست ،زبان ھم، ما وتی لوگی داشتگیں سھدارانی زبان ءُ جوزھاں ھم سرپد بہ ایں۔ اگاں انسان اے دگہ سھدارانی زبان ءَ سرپد نہ بیت اے وَ انسان ءِ میار انت نہ کہ آیانی۔ انسان ءَ کہ اشرف المخلوقات گْوشگ بوتگ گُڈا ایشی ءِ مانا انت انسان درائیں مھلوک ءِ پانپاہ ءُ گارڈین انت۔5
"من ءَ اے رِد ءَ مبارک ءِ چنچو شَیر یات کیت۔ چہ آیاں یکے ایش انت
چو مکن بلبل ءِ نہ سگّیت دل
باگ ءِ پُلّاں چگل مدے انچو
" بلکیں اے شَیر وَ چاگردی زندمان ءُ ابرم ءِ جھگیری ءَ مسالے بوت کنت کہ ایوک انسان مزن نہ انت۔ درد ءُ گم ایوک آئی ءِ میراس نہ انت۔ جوزہ ءُ مارشت، ھر رنگیں سھدارے بہ بیت ، گوں آئی ھم ھست انت۔ ایوک سما کنگ لوٹ ایت
دردتہنا گوں بنی آدم ءَ بندوک نہ انت
دور یک شانتلے پریاد ءَ انت اندازہ جتگ
منی ھیال ءَ تو نوں سرپد بوت ئے کہ چاگردی نگد ءَ پیش سائنس ءِ زانتکار ءُ چاگردی شھزانتاں کہ ابرم ءُ کدرت، اے دگہ سھدارانی بارو ءَ گپ جتگ ات، کہ سھدارانی نہ ایوک رکینگ ءِ کار دیم ءَ برگ بہ بیت،بلکیں ابرم ءَ اَنچو سما کنگ بہ بیت کہ اے آیانی وتیگ ءُ مھرم انت۔ھمے چاگرد ءِ رکینگ ءُ زندگ دارگ ءِ گالبند ءَ Deep Ecology گْوشگ بیت۔ اے گالبند ءَ اولسر ءَ نارویجین شھزانت اَرن نائس(Arne Naess ) ءَ 1972 ءَ دیم ءَ آورتگ ءُ ھمے گپ ءِ سر ءَ زور داتگ کہ نہ ایوک مارا وتی چاگرد پھازگی انت بلکیں پہ آئی ءَ چد ءُ گیش جھد کنگی انت۔
اَرن نائس وتی شھزانتیں سنگت جارج سشینز(Gearge sessions) ءَ گوں ھوار بوتگ ءُ چاگردی شھزانتی ءَ را یک جنزے ءِ دروشم دیگ ءِ رِد ءَ ھشت لوٹ ءُ رھبند ٹھینتگ انت ۔6
چہ اشاں یک ءُ دو چوشیں گپ ات انت۔ دانکہ انسان لاچار نہ بیت نباید ابرم ءَ نکس بدنت ۔ لیکہی بدلی ءِ لوٹ ،باید زند ءِ جْوانتر کنگ بہ بیت، ءُ برزیں سیمسراں سرکنگ بہ بیت نہ کہ ایوک زند ءِ کیلو ءَ بستار دیگ بہ بیت۔
نوں بیا ترا چاگردی نگد ءِ دور ءُ آئی ءِ لوٹانی نیمگ ءَ براں کہ ایشی ءِ بندات کدی بوتگ۔
چاگردی نگد انسان ءِ ربیدگ ءُ ابرم ءِ نیام ءَ نزیکی ءُ سیالی ءِ رھبنداں تپاسگ ءِ کار ءَ کنت۔ یکے ءِ مستری ءُ مزنی ءِ بدل ءَ درائینانی برابری ءُ ازت ءِ گپ ءَ کنت۔7
چاگردی نگد ءِ دیم ءَ آرگ ءَ چاگردی زانتکار،سائنس ءِ زانتکارانی بھر ءُ مِنت گیش انت۔ بلے لبزانک ءِ رِد ءَ اولی مردم ولیم روئیکرٹ (williamReuckert) انت 1976 لبزانک ءُ چاگرد: چاگردی نگد ءَ کتہ کاری (Literature and Ecology An Experiment in Ecocriticism) وتی نبشتانک ءَ بشتگ کنت بلے ایشی ءِ دیمروئی 1990 ءَ چہ امریکہ ءَ بیت۔8
ولیم روئیکرٹ ءِ گپ اے رنگیں ات انت۔
1۔ لبزانک ءَ چاگرد ءِ درانگازی چون بوتگ۔ چون ابرم ءِ ندارگ، کوہ ، کور ءُ دریا، جمبر،مُرگ ءُ سھدار، شاعری ءُ فکشن ءِ تہ ءَ چون پیش دارگ بوتگ انت۔
2۔ابرم چونیں ترسناکیانی دیمپان انت، ایشی ءَ را چون درشان کنگ بوتگ ۔ سِلّ ءُ گھیتگیں (آلودہ) چاگرد ءَ انسان ءِ دراہ جانی ءِ سر ءَ چونیں سان ءُ رنگ اِشتگ انت، لبزانک ءِ تہ ءَ ایشی ءَ چون گْوشگ بوتگ۔
3۔ ابرم ءِ پھازگ ءَ ، انسان ءِ اگدہ ءَ ساچشتکاراں کردے پیش داشتگ یا وت ءَ دُور داشتگ۔9
چاگردی جنز ءِ بندات 1960 ءِ دہک ءَ چہ رچل کیرسن ءِ کتاب سائلنٹ سپرنگ ،Silent Spring(1962) ءَ چہ بیت۔10۔
اے دور ءِ شرگدار سائلنٹ سپرنگ ءِ گپاں وتی بنلاد جوڑ کن انت ءُ لبزانک ءِ نوکیں لوٹانی گپ ءَ کن انت۔پیسر ءَ بزاں اولی دور ءَ اے دراہ شرگدار نہ ات انت۔
1990 ءَ پد چندیں شرگدار دیم ءَ کیت ءُ اے نگد دبستانے ءِ بستار ءَ گپت۔ لارنس ببول ءُ جوناتھن بیٹ ءِ اے رِد ءَ نام گرگ کرزانت۔
20جون 1992 ءَ چاگردی نگد ءِ رِد ءَ گلّے جوڑ کنگ بیت کہ آئی ءَ Asle گوشگ بیت11۔
ایشی ءِ مانا؟ شھنام ءَ جست کت۔"
"ایشی ءِ سرجمیں مانا انت
Association for the studies Literature and EnvironmenT)ASLE)
پد ءَ اشاں ISLE ءِ نام ءَ inter disciplianary studies in Literature and Environment تاکبندے ھم دیم ءَ آورتگ ۔12
چوناھا اشیءِ بندات گوستگیں کرنءِ ھشتمی دہکءَ بیت۔ بلے اشیءِ دیمءَ آیگءَ وھد پہ اشاں اینچو سازگار نہ ات پرچاکہ میاں استمانی ردءَ سیاسی جاور دگہ رنگےءَ ات اَنت۔
دومی دنیاءِ نامداریں زانتکار ءُ کواس لبزانک ءُ نگدءِ نوک رنگی، زبان زانتیءِ تھیوری ءُ جنینانی لبزانک ءُ نوک آبادکاریءِ نیمگءَ دلگوش ات اَنت۔ اشاں چوشیں مزنیں نام ئے نہ رستگ ات کہ جھانی رِدءَ اشانی جھگیریءَ بکنت۔ دومی ایش انت کہ چاگردی نگدءَ ھما درائیں ٹیکنالوجی ءُ کارجائی (صنعتی) راھبندءِ سرءَ کچہ چینی کرتگ کہ ابرم ءُ چاگرد ءَ گھینگءَ ات اَنت،نکس دیگءَ ات اَنت۔ زرداری (سرمایہ داری ) راھبند ھمیشانی منتوار ات، پمیشکا اے نگدی دبستانءَ زیت دیمءَ آیگءِ موہ نہ رستگ ات۔13
شھنامءَ وتی گولی چُپتگیں ادارکی کمارءَ گُٹّے گپت ءُ درائینت۔" من کہ یک چیزے سرپد بیتگاں آ ایش اِنت کہ ماں اے کازماس چارپاد ایوک انسان ءِ ھاکمی مہ بیت، ھمنچو سھدار، لِیلُک ءُ پِستانُک ، دوپاد، کہ ھست انت درائیناں یکیں چمءَ چارگ بہ بیت۔"
چاگردی نگد ءَ وتی بستار ءِ منّارینگ ءَ کم ءُ باز بیست سال جتگ۔چوناھا اے نگدی دبستان چہ برطانیہ ءُ امریکہ ءَ دیم ءَ نہ شتگ۔ اے یک تھیوری ءَ گیش وانشت ءِ یک رھبندے۔جنس،بن دپتر،زبان ءِ بدل ءَ زمین ءَ وتی بنجاہ گوشیت ءُ چاگرد ءَ وتی بنھشت لیک ایت۔
نوں کمیں اشیءَ ما زانگ ءِ جھد کنیں کہ اے نگد ءِ رِد ءَ ابرم ءُ زند ءَ درشانگ ءِ چنچو رھبند اَنت، ءُ چونین اَنت۔
اولی چیز ھمیش اِنت لبزانک ءِ تہ ءَ ابرم چون پیش دارگ بوتگ کسے ءِ ھک ءُ آزاتی شِزگ ءُ پُلگ نہ بوتگ۔ اے نگد شاعر ءُ ندکار ءِ زند ءَ ھم ڈالچار نہ کنت کہ آئی ءِ زند چنچو چہ ابرم ءَ اسرمند بوتگ۔
شھر ءِ بدل ءَ یا شھری زند ءِ بدل ءَ گیابان ءُ کوچگی زند ءُ ربیدگ ءِ چنچو گَلا ءُ ساڑا کنگ بوتگ۔
اے ایوک ابرم ءِ ندارہ کشّی نہ اِنت بلکیں ایشی ءَ ھم چارایت کہ لبزانکءِ تہ ءَ چاگردی جیڑہ چون دیم ءَ آرگ بوتگ انت۔چاگرد ءِ تباہ کاریانی نشان زد کنگ کہ آیاں چو سرجمیں کازماس ءُ گیدی ترس ءِ دیمپان کرتگ۔
لبزانک ءِ لوٹ ھما اَنت کہ چاگرد ئیگ اَنت۔انسان ءِ ربیدگ ءُ ابرمی زند ءِ نیام ءَ دگری ءُ تپاوت نیست، اے ھم پیش دارگی ءُ درشانگی اِنت کہ انسان سرجمیں دنیا ءَ وتی دست ءَ آرگ ءَ پہ ابرم ءَ چنچو نکس ءُ تاوان دیگ ءَ انت ، اے ھم درشانگی اِنت۔
چوناھا چاگردی نگد ءِ تہ ءَ ابرم ءُ کدرت ءِ بنگپ باز رنگ ءَ گوشگ ءُ درشانگ بیت،
بلے اشانی (چاگردی شرگداری) شرگداراں چندیں گپّ ھم جتگ چوکہ جوزف میکر(joseph meeker) نبشتگ کنت۔ انسان زمین ءِ سر ءَ اولی مھلوک اِنت کہ لبزانک نبشتگ کنت۔ اگاں لبزانک نویسگ انسان ءِ یکتائیں سپتے گڈا انسانی تب ءُ مئیل،ابرم ءُ چاگرد ءِ سر ءَ آئی ءِ نکش ءُ سان ھم ایمانداریں پولکاری رنگ ءَ بہ بیت داں اے زانگ بہ بیت آ اسان ءِ مانگ (بقاء) ءُ دیمروئی ءَ لبزانک ءِ کرد چی اِنت۔ (اگاں کردئے ھست) ءُ اے ھم بگوش ایت کہ اے دگہ چیزانی ھواری ءَ چپ ءُ چاگرد ءِ دنیا ءَ انسان ءِ نزیکی ءُ سیالی کجام رنگیں پگر ءُ سسّایاں دیم ءَ کاریت۔
ابرم ءِ گچین ءُ مانگ ءَ اے ناترسیں جاورانی تہ ءَ ،لبزانک مئے ھست ءُ مانگ ءَ پہ چونیں کردے پیلو کنت۔ یا مارا نیست کنت۔14
چاگردی نگد ءِ اے سہئیں جستانی آتراپ ءَ ھمنچو شَیر ءُ لبزانک کہ دیم ءَ کیت ما آیاں چاگردی نگد ءِ رم ءَ شمار کنیں۔
اولی وَ ھمیش اِنت کہ لبزانک ءِ رھبند ھما اَنت کہ چاگرد (ماحولیات) ئیگ انت۔ دومی ہمے کہ انسان ءِ ربیدگ ءُ کدرتی دنیا ءِ نیام ءَ ھچ رنگیں تپاوت نیست۔ سیمی ہمے کہ انسان ءَ اے دنیا ءَ انگیر ءُ دزگیر کنگ واھگ ءَ اشی ءَ آدروہ اِتگ ءُ برباد کرتگ،نوں انسان وت ھم ترسے ءِ دیمپان اِنت۔
چاگردی نگد ءِ بُنکّی لیکہ ایش اِنت، کہ ہر چیز گوں دومی ءَ جُڑ اتگ ءُ ھوار اِنت۔
چاگردی نگد ءَ سبزیں نگد ھم گوش اَنت بلکیں "لورنس بائل جونتھن بیٹ ءَ اشی ءَراEnviromentil Criticism ءِ نام داتگ۔ 15
اشی ءَ چاگردی شَیر رھبند (شعریات) ھم گوش انت۔
بندر ءَ سائنسی تب ءِ نگدے بوتگ کہ زیت ربیدگی،سیاسی ءُ گھگیری تب ءَ گوں ھوار کپتگ۔ 16
شھنام ءِ چم وَ پچ ات اَنت بلے دل اُبینگ ات۔ واب نہ ات بلکیں منی گپاں چہ اندر ءَ پہمگ ءُ زانگ ءِ جھد ءَ اَت۔
"ھو من اینچو سرپد بوتاں کہ ابرم ءِ چونیں ھم بنگپے بہ بیت۔ اے بلے ھژدری اِنت کہ انسان ایوک مزن نہ اِنت۔ کور ءُ دریا،مُرگ ءُ درچک،ھرچ کہ سھدارے ھست آیاں ھم یک بستار ءُ ارزشتے ھست۔ آ ھم چیزاں انچو سما کن اَنت کہ انسان کنت۔ انسان اگاں ھمنچو زوراکی گوں ابرم ءَ کنت یا ھرچیز ولگوج کنگ بہ لوٹیت بزاں وت ءَ ولگوج کنگ ءَ اِنت۔ دومی اشی ءَ ھم من سرپد بوتاں کہ اے ابرم ءِ ایوک بیانے نہ اِنت بلکیں چہ کرناں پیداکیں ھمے گپ کہ انسان ھاکم انت، ھمیشی ءَ رد کنت۔
"ھو شھنام! اے دگہ سھداراں ارزشت دیگ بندر ءَ "چاگردی مردم گری" Land Ethic اِنت ایلڈو لیوپولڈ (Aldo Lepold) اولی مردم ات کہ آئی ءَ وتی کتاب A Sand County Alamanac (1949) آدم دوستی (بشر مرکزیت) بدل ءَ زمینی مردم گری ءِ گالبند دیم ءَ آورتگ۔ زمینی مردم گری، ابرم ءَ جْوان گوش ایت ءُ گیابان ءِ پھریزگ ءِ سر ءَ زور دنت۔17
شھنام ءَ وتی دوئیں لنٹ انچو گپت اَنت گْوشئے سِٹی جنگ ءَ بہ بیت، "داد من ءَ انسان ءِ زواراکی ءِ سر ءَ مبارک ءِ اے شَیر یات کیت۔
پہ من ھرچی چو بوچ ءَ
چو نر پیلّ ءَ مستاں من
ھو اے نرپیّل انسان انت کہ ابرم ءَ مان نیاریت۔ بیدے وت ءَ اے دگہ سھداراں بیدء بوچے ءَ دگہ ھچے سرپد نہ بیت۔
چاگرد ءِ سِل کنگ (آلودگی) ءِ سر ءَ مبارک ءِ دستونک ءِ دگہ شئیرے ھم ھست۔ یات پیداک نہ اِنت۔"
اے شیرکنیں زھر ءَ گیش ور بلّے سرجم ءَ چہ ھوش ءَ روئے ۔مبارک ءِ کہ آ شَیر ءَ تو جیڑگ ءَ ئے آ ایش اِنت کہ چاگردی نگد ءِ رِد ءَ ایشی ءَ ھم زنڈیں سرھال ءُ بنگپ گوشگ بیت۔
آدمی زات ءَ ھمے رنگ ءَ اے دنیا سِل کتگ
من ہزار رند ءَ بہ پلگاراں ترا باور نہ بیت
چاگردی نگد ءِ چندیں دگہ گالبند ھم ھست اَنت۔ کہ ھمیشانی پژدر ءَ شاعری ءُ فکشن دوئیں تھراں چارگ ءُ چکاسگ بیت۔
چریشاں یکےابرم درشانی Nature Writing اِنت ءُ دومی ندارگ درشانی یا نویسی Land Scape Writing، سیمی گیابان درشانی wilderness writing) اِنت چارمی ساربانی شَیر ءُ لبزانکpastroralism) اِنت۔
اشانی سر ءَ نان ورگ ءَ پد گوں مبارک ءِ شَیرانی درور ءَ گپ جنیں۔
"خضدار رست؟"
"بس وَ دیر اِنت اوشتاتگ۔ ادار دو ءُ نیم اِنت۔ نوں وتی اے گژمبیں کوٹ ءَ کش کہ یک کوٹے تو ماں اندر ءَ پوش اتگ۔ دومی ایش اِنت تئی گور ءَ اِنت۔
من دست آئی ءِ کوٹ ءِ سر ءَ ایر کت کہ سرمگ رنگیں درپشانکیں کوٹےات۔ من ءَ ایوک چادرے بڈ ءَ ات کہ من زانتگ ات دیم ءَ سارتی ءَ گوزگ ءَ نیل انت۔ من دگہ کوٹ ءُ بزیں چیزے نہ زرتگ ات۔
من ہمے بس ءِ نزیک ءَ اوشتات ءُ وتی سگریت روک کت، شھنام ءَ وتی چُکّی لنکک ءَ گوں من ءَ سرپد کت کہ دیر انت آ جنگلے جیڑگ ءَ بوتگ۔ شر بوت کہ بس ءَ داشت۔
" شھنام! چی ورئے تو۔" " ہرچی کہ تو ورئے من وراں گوں"۔ اے ھوٹل ءِ سبزی ءُ ڈال وش اَنت، پد ءَ کش ءَ بستگ ءُ مستگے بہ بیت جوان اِنت۔"
رش ءُ کش ات۔ بازیں بسے اوشتاتگ ات۔ کسے ءِ دیم پہ شال ءَ ات۔ ءُ کسے ءِ کراچی ءِ نیمگ ءَ ات۔
ما ڈال ءُ کدوءِسبزی یے لوٹائینتگ ات۔ دپارے چست کت ءُ شھنام ءَ گْوشت۔ "من یک رندے ن،م راشد ءِ بارو ءَ جاھے ونتگ ات کہ یک رندے جنکے گوں آئی ءَ پشاور ریڈیو ءَ کار ءَ بیت۔ شپ ءِ شام ءَ وتی لوگ ءَ لوٹائنیت شراب ھم آئی ءَ دنت۔ راشد تو زان ئے چونیں بدماشے بوتگ۔ شراب ءَ پد کہ جنک ورگاں کاریت،چاریت دراہ سبزی ءُ ڈال اَنت۔
گڈا راشد زان ئے چی گوش ایت۔
"اناں"
گوش ایت اے گپّ ءَ دنیا سھیگ انت کہ ن،م راشد شراب کہ وارت سبزی ءُ ڈال نہ وارت۔ راشد پاد کیت ءُ در کپ ایت۔
"تو بزاں چی گوشگ لوٹ ئے"۔
"ھمےکہ تو من ءَ گوشتے بوارینت ئے، ڈال دیگ ءَ ئے گوشے ما زاناں جیل ءَ ایں۔
ما دوئیناں ٹھک دات ءُ پاد اتکیں۔
بس پہ روگ ءَ تیار ات۔ ہمے گوشگ ءَ ات۔
"تو کائے نیائے من رواں"
من وتی سگریٹ کشت ءُ شھنام ءَ کمیں رَز ءُ سپاڈی ءِ پیمیں چیز گپت۔ ما دوئیں سر کپت ءُ نشتیں۔
نوں بس ءِ رانندہ مٹّ اتک۔ ھدا بکنت شریں سوتے پر بکنت۔
"داد! ترا گپے بگوشاں جْوان اِنت کہ پشتو سوتے پر بہ کنت داں من ءَ واب مئیت۔ بلوچی وَ ءَ اے پِر نکن انت۔ اگاں اردو ءَ لتا ءُ محمد رفیع، ھمیشانی سوتے پر بہ بیت بزاں من واب کپتاں"۔ "نوں وَپسگی نہ اِنت کہ کمیں چاگردی نگد ءِ رِد ءَ مبارک کازی ءِ شاعری ءِ سر ءَ گپّ جنگی اِنت۔"
"شریں تو بگوش بید ءِ کازی ءَ زاناں چاگردی نگد ءِ رنگ ءُ دروشم اے دگہ شاعرانی گور ءَ نیست۔"
"بچار بلوچ جنگل ءِ نندوک اِنت نوں لڈاتگ ءُ شھر ءَ اتکگ۔ شھر ءَ ھم آئی ءَ پہ وت جنگلے جوڑ کرتگ۔ بلوچیں شاعر کسے بہ بیت درائینانی گور ءَ جنگل ءُ ابرم جوانیں رنگے ءَ گندگ بیت۔
من آیانی سر ءَ دگہ رندے چیزے نبشتگ کناں۔
ترا ایوک اسحاق خاموش ءُ امیر دوست ءِ شَیرے ءِ مسال ءَ دیاں کہ چنچو ایکو کرٹی سسزم ءَ گوں نزیک انت۔ بلکیں امیر دوست ءِ اے شَیر
اے ہما جاہ انت اد ءَ ھوشام ءِ بانزل تچک اتنت
نوں وَ نکشیں ہلکے رُستگ دیم ءَ دریا ٹنگّ اتگ
چاگردی نگد ءِ گھگیری دروشم انت کہ جنگلاں ھلاس کنگ ءُ آیانی جاگہ ءَ نوکیں لوگ ءُ جاگہ بندگ، ابرم ءَ را در پہ در کنگ۔ چاگردی نگد ءِ گھگیری بنگپاں چہ یکے۔انچو اسحاق خاموش ءِ اے شَیر اِنت کہ آ ابرم ءِ نیمگ ءَ روگ لوٹیت۔
شہر ءِ جنگل نوں نہ اَنت زند ءِ ھساب ءَ مرچاں
لڈ اتیں مردم ءَ ، ءُ لوگ تیاب ءَ برتیں
نوان جیڑہ ایش اِنت کہ دستونک ءِ تہ ءَ ابرم چو چھر ءُ شبین،چیدگ ءِ رنگ ءَ دیم ءَ کیت۔ تچک ءَ ابرم ءِ بیان نہ انت۔ مبارک ءِ شاعری ءِ تہ ءَ گیابان درشانی (Wilderness) بیت۔ کہ ھندی لبزانک (Literature of place) یا ساربانی درشانpastroralism) وتی تچکیں رنگ ءَ بیان بیت۔ بلکیں مبارک ابرم ءُ کُدرت ءَ سائنسی یا دگہ زانت ءِ ھساب ءَ زانگ ءَ نہ اِنت بلکیں وتی گندگ ءُ دیدانک ءِ گپّ ءَ کنت۔ چوکہ آئی ءَ چیز نزیک ءَ دیستگ اَنت ہمے نزیکی ءِ نیمون اِنت کہ آئی ءِ گور ءَ ھندی لبزانک ءِ دروشم ءَ بگند راجی جوزہ ءِ درشانی بیت ءُ دیم ءَ کیت۔
کہن ءُ کمبانی آپ مئے آپ ءِ زم زم اَنت
چو بہشت ءَ اَنت مئے چراگجاہ ءُ ملگزار
زِر چو آدینک ءَ درپش دنت روچ ءِ دیگر ءَ
گوات منی ڈیھ ءِ باڑئی بنگانی ملار
اشی ءَ چاگردی نگد ءِ تہ ءَ ھندی زند زانتی Bioregionalism) ھم گوشنت۔ بزاں میاں استمانی ءِ بدل ءَ ھندی زندزانتی ءِ دروشم گندگ بہ بیت۔ یا آئی ءِ اے شَیر ہم ھندی لبزانک ءِ ھما دروشم اِنت واھگی رنگ ھم گندگ بیت۔
مراتاں پہ تیاب ءِ ارزنیں ریکاں
من کُرباناں وتن مات ءِ
ڈل ءُ ڈوکاں بہ پلگاراں
چگردی کنٹگاں گوں دیدگاں داراں
مبارک ءِ شاعری ءِ تہ ءَ چاگردی نگد ءِ ہمے چندیں گالبند کہ من گوشت اَنت دراہ گندگ بنت۔
مارا قاضی سرڈگار ءِ کلیں موسم دوست بنت
ساہگ ءُ ساچان ءِ گم، تبد ءُ لوارانی گم اِنت
کوچگانی، جنگلانی،درچک ءُ دارانی گم انت
ہر بلوچ زہگ ءَ وتی ڈن ءُ ڈگارانی گم انت
مبارک ءِ گور ءَ چاگردی نگد ءِ دگہ تگڑائیں بنگپے چاگردی بنھشتی وانشت انت کہ Eco Centric Studies گوشگ بیت۔ اے ھما جاگہ انت کہ شاعر ءَ پہ وتی ملک ءُ زمین،ابرم ءَ گوں یک دوستی یے بیت۔ اے دوستی ءِ نیمون دری مردمانی زوراکی ءُ ابرم ءَ را ولگوج کنگ ءَ پہ دیم ءَ کیت۔ اشی ءَ چاگردی گھگیری (ماحولیاتی مزاحمت) ھم گوشگ بیت۔
جی منی باگانی بالو بزگیں
ریز اتگ نازاکیں پُلّانی گم ءَ
گیر کاریت کرومگاں گیمرتگیں
وشبواں ھجگیں گلابانی زریت
چاگردی گھگیری ءِ بندریں نیمون ھم ھمیش انت کہ بیدء وت ءَ انسان دگہ کس ءَ مانیاریت۔ چاگردی گھگیری آدم دوستی وت منّیءِ بگیر انت، ءُ ابرم ءَ گوں آئی ءِ سنگتی ءُ ھمرائی انت۔ اے رِد ءَ شرتریں لچہ مبارک ءِ "اُشترے پریات کنت " ءِ دروشم ءَ گندگ ءَ کیت کہ میش ءُ گوسپند وتی زبان ءَ زوراکی ءِ درشانی ءَ کنت۔ اے یک ھدے ءَ ناں بلکیں سرجم ءَ سھدارانی ھکّ ءُ آزاتی ءِ لچھے گوشگ بیت
اے منصف ایں پروردگار!
اے مھربان !
اےھدا!
من ھشک ءُ ھیراناں کہ باریں چے بکناں
کہ ھمے ڈنّی سپاھی نوں منی شوھاز ءَ لوگ ءُ میتگ انت
برز ءَ آزمان ءَ ترپنت جنگی گراب
گلزمین ءَ ٹینک ءُ ٹوپ
اے ھدا!
یک ءُ دو جست ءِ من ءَ موکل بدئے
من کجام کیمپ ءَ سلاہ بندیں سپاھیگ ھیل داتگ انت
من کجام بازار ءُ بس بُن داتگ انت
من کجام جرنیل ءِ گس ءَ بمبے جتگ
اے ھدا!
مئے کار چی انت وتی واھند ءِ اُمر ءَ بندگی
آ کہ ھرچی ھکم دنت
ما ھما پیم ءَ کنیں
شھنام ءَ دست برز ءَ دراج کت۔ من زانت آئی ءَ نوں گرم کنگ ءَ انت۔ اے سی ءَ شوھاز ءَ انت۔
"داد! اے کجام جاگہ انت۔"
"اے باگیں بیلو انت۔"
" باگیں بیلو پیڈرو پرامو ءِ دوزہ ءِ کسّہ انت۔ تو کہ مبارک ءِ ھمے لچہ ونت من ءَ جناورانی زبان ءَ اخترالایمان ءِ دراجیں لچھے ءِ یک بھرے یات کیت۔ بلکیں گوک گپ ءَ انت
ہے کہاں وہ چارہ سازِ زندگی؟
مجھ کو مل جائے کہیں ،پوچھوں گا کیوں
کس کے بل پر کارخانوں میں ہے دھوم
کیا مرا اور میرے ہم جنسوں کا خون
تیرے پرزوں میں نہیں، پھر بھی ہمیں
ایک مٹھی گھاس دینا بھی ہے کفر
ہم زمیں کی روح لاکر دیں تجھے
اور تو بدلے میں دے اسکے ہمیں
زلتیں جتنی بھی تجھ سے بن پڑیں
"بلے مبارک ءِ لچہ ءِ گوسپند گوں انسان ءَ دوستی ءِ چیدگے کہ اینچو مردم کہ کشّگ بوتگ انت ،ایوک ندارگ ءِ بیان نہ انت بلکیں جناورانی سما ءُ جیڑگ، Animism ءِ ھم منّوگر انت۔
چاگردی نگد ءِ رِد ءَ چاگردی گھگیری ءِ رنگ مبارک ءِ گور ءَ باز اِنت
یک اجب موسمے اتکگ منی شھر ءَ
پُژ مران اَنت چہ لوار ءَ
ہتمیں گواڑگ ءِ پُلّ
منی رودینتگیں چیچک چو منا ویران اِنت
زاپران گونگ ءَ زرد اِنت کمپان ءِ شریش
سبزیں بیدام چو
شیدائیں دل ءَ گیمرتگ
جنگ کہ بیت ٹوپ ءُ بمب کپنت،ابرم ءَ گوں اے رنگ ءَ زوراکی بہ بیت مُرگ کہ لڈّ اَنت درچک ھم زندگ نہ بنت، پرچا کہ ابرم ءِ ہر چیز گوں دومی ءَ جُڑ اتگ ءُ زندگ اِنت
ناں سھب ءِ نمب ءَ گوں شانتلے
ناں بلبلے کیت بیگھاں
نہ جنگُلانی چری چری یے
نہ سیسوانی شِپرگے
نہ کامبوانی رمے گوزیت
نہ گاریں کونجانی ٹولی یے
ملور ملور اَنت چش ءُ کنر
ابیتک ابیتک دریگ ءُ در
اجب نپس گیریں جاورے
زھیروار اَنت دل ءُ جگر
آ مُرگ بالی کجا شُت اَنت
اے دراہ انسان ءِ زوراکی اِنت کہ شاعر ابرم ءِ توارے بیت ءُ آیانی گِلّہ ءُ زاریاں چو درشان کنت۔
ہر چیز گلگدار اِنت چہ من
کوھسار بنت یا کھچر ءُ ڈنّ
میدان بہ بنت یا دشت ءُ دمن
کُل زید ءُ ندارگ دلرنج اَنت
کُل سنگ ءُ سرندہ دلتنگ اَنت
دلگران اَنت من ءَ چہ مور ءُ مدگ
ھمے رنگ ءَ گیابان درشانی (Wildreness Writing) ءِ ھم شَیر گوں آئی ءَ ھست۔ اے درشانی ءِ تہ ءَ نوکیں کارجاھی چاگرد ءِ شھری زند ءِ بدل ءَ بے آبادیں دمگانی تب سازی کنگ بیت۔ جنگل ءُ گیابان ءَ باز ارزشت دیگ بیت۔ مبارک ءِ گور ءَ شھری زند ءِ نہ منّگ ءُ آئی ءِ رھبندانی دوست نہ دارگ آئی ءِ لچّہ "سلاہ" ءِ تہ ءَ گندگ بیت
منی تئی سلاہ چہ پیم بیت
تو شھر ءِ ٹیٹلیں جنک
من کوھسار ءِ شوانگاں
منی ھیال ءِ بنزہ ءَ چراگ روشناہ بنت
منی تھاریاں شپ ءِ ھزار
ماھکان ترپیت
بلکیں "جنگل چنچو زیبا اِنت" ءِ تہ ءَ جنگل دوستی اے رنگ ءَ اِنت
سنگ اِنت،ریک اِنت،دریا اِنت
جنگل چنچو زیبا اِنت
بالو بال اَنت ہر نیم ءَ
کاہ ءُ کڈبانی دیم ءَ
سہب شگوستگ بیگاہ اِنت
جنگل چنچو زیبا اِنت
اے جنگل ءِ ہما درشانی اِنت کہ اشی ءَ سِپک (دست نہ جتگیں یا ننگار نہ کتگیں) گوشگ بیت، کہ دنیگا وتی اسَیلیں دروشم ءَ ھست شِزگ نہ بیتگ۔
مبارک ءِ دستونکانی تہ ءَ چوشیں شَیر دست کپیت کہ آ یکبرے پد ءَ جنگل ءِ نیم ءَ جنزگ لوٹیت بلے اود ءَ جنگل یک چہرے ءِ دروشم ءَ سھرا بیت۔
ترانگانی تاک ءُ پناں درد ءِ پُلّان زیاد کنت
دل چہ شھر ءَ دور لوٹیت جنگلے آباد کنت
" اے ساربانی ءُ شوانگی سوت Pastroralism ہمے چی یے ءُ مبارک ءِ گور ءَ اشی ءِ درشانی ءِ رنگ چون اِنت۔اے زاناں لبزانکی تھرے؟"
اناں اے تھر ءُ دروشمے نہ اِنت۔ یک لبزانکی درشانی یے کہ درشانی ءِ تہ ءَ ڈیھ (Idyll) ھندی لبزانک (Literature of place) زمینداری ءُ دھکانی (Georgic) ءِ درائیں رنگ ھوار بنت۔ 18
ٹیری گفرڈ ءَ وتی کتاب pastoral ءِ تہ ءَ ساربانی درشان ءِ سئے رنگ ءُ زات نبشتگ انت۔ یکے ھما درشانی انت کہ شھری زندمان ءُ شھری چاگرد ءِ بگیر ءَ نویسگ بیت۔ بلکیں شھر ءِ پژدر ءَ درچکے ءِ سر ءَ کہ لچھے نویسگ بوتگ آئی ءَ ھم ساربانی شَیر گوشگ بیت۔ پرچا کہ اے درچک ھم شھری زند ءَ ڈالچار کنگ ءُ ابرم ءِ نیمگ ءَ روگ ءِ درشانی انت۔ دومی کوچگی زند ءِ پدرائشتاں چہ شھری زند ءَ جْوانتر گْوشگ ءُ آیانی ساڑا کنگ۔ سیمی شپانکی زند ءَ بد ءُ ھراب گوشگ ءِ بگیری درشان pastoralism انت۔18
بلوچی ءِ کْوھنیں شاعری ءُ گیدی لبزانک ءِ چندیں تھرانی تہ ءَ اے رنگ ءُ دروشم جْوانی ءَ گندگ بیت۔
کمیں بدار من ءَ یک ءُ دو چیز یات کیت
بچیگ ماں بُگ ءَ کار ءَ انت
کار ءِ دنزئے ماں گُلگا ن انت
گُلگان ءُ رِدیں برواناں
پادئے ماں ھَرن لیب ءَ انت
دست ئے گوں شَت ءَ بازی انت
ماشاناں کش ایت سبزیناں
پرماشاں کھیر لمبیناں
ماکاں کرپدانک دانیناں
کرپاساں فقیر پوشیناں (فقیر شاد، درج، 163)
یاایشی ءَ سیل کن
لُڈو بانک ءُ لُڈو بیا
لُڈان ءَ برو کھڈان ءَ
کھڈان ءَ بھارے رُستگ
مِیش ءُ مادگاں گَل زرتگ (درج، 80)
مبارک ءِ گور ءَ کمیں باز اے ساربانی رنگ چو گندگ بیت
کہن ءُ کمبانی آپ مئے آپ ءِ زم زم انت
چو بھشت ءَانت مئے چراگجاہ ءُ ملگزار
زِر چو آدینک ءَ درپش دنت روچ ءِ دیگر ءَ
گْوات منی ڈیھ ءِ باڈئی بھنگانی ملار
۔۔۔
تھر ءُ وشبوئے ابیریں باگ ءِ پُلّانی وتی
یک وتی زیبائیں رنگے درچک ءُ دارانی تہ ءَ
۔۔
چون زیبا انت شتنگیں آزمان
لزتے مان گیابان ءِ شپاں
"اے زند چنچو زندگ انت" اے لچہ ابرم ءِ ساڑا ءِ ھمرائی ءَ ساربانی درشان ءِ ھما دروشم انت کہ انسان ءِ ایوکی ءَ مانا کنت
چراگ ءُ بالواں بچار
کپوت ءُ شانتلاں بچار
تلار ءُ سنگراں بچار
بگند زید ءُ کھچراں
بہ چَش پترونک ءُ کونراں
بگند کور ءُ شھجواں
بچار کھن ءُ کوھدراں
بہ مار کوش ءِ نالگاں
مبارک ءِ گور ءَ چاگردی نگد ءِ رِد ءَ ابرم ءِ بازیں دروشمانی درشانی آئی ءِ تَر ءُ گرد ءِ نیمون انت۔ آئی ءِ سھدار دارگ ءُ آیانی ھیالداری کنگ، ھمے رنگ ءَ دریا بیت کہ کور ءُ شھجو ، دراہ آئی ءِ دیم ءِ دیستگیں دیدانک ءِ موسم انت۔ باز بر ءَ گوست ءِ رپتگیں بیانیہ بنت، برے انسان ءِ زوراکی ءُ ناروائی ءِ کسّہ بنت۔ برے زمین ءِ روگ ءُ نہ مانگ ءِ گم ءِ دروشم ءَ شَیر ءُ لچہ بنت۔
شھنام ! منی ھیال ءَ تو منی گپ جْوان گوش نہ داشتگ انت۔ من کہ تئی چماں گنداں واب چو جمبری پُٹّو ءَ ،کِشکو،کِشکو انت۔
"اناں من ترا گوشدارگ ءَ بیتگاں ۔ تو اگاں کمیں بلوچی آزمانک ءِ رِد ءَ اے نگد ءِ دروشم شوھازاتیں ،انگت جْوان بیتگ ات۔"
"آوت دگہ سرگالے بیت۔ اگاں موہ رست بلوچی لبزانک ءِ بازیں تھر ءُ دروشمے ءِ سر ءَ نبشتگ کناں۔
برے برے من ھیال کناں کہ بلوچ ءِ گور ءَ ابرم ھمے رنگ ءَ انت کہ آئی ءَ ایوک پھازگ،سازگ ءُ ترازگ بیت یا جنگ ءُ پروشگ بیت؟
کوہ ءُ جنگلاں برو ھمے واٹیاں کُمار بوگ ءَ پد شیشگ ھمود ءَ پروشتگ انت۔ درچک سوتکگ ءُ ھلاس کرتگ انت۔ نہ شانتلے گواہ کنت نہ دگہ مُرگ ءُ کپوتے۔ جنگل ءُ ابرم کہ اے رنگ ءَ بہ بنت اشانی سِپکی (ھما زمین کہ دنیگا ننگار کنگ نہ بوتگ) ءِ مسال مشکل انت دربئیت۔"
کش ءِ دوئیں مُلّا واب ات انت۔ شھنام ءَ وتی گرنچ ءُ پِیلُک دست گور ءَ کت انت۔ بس روان ،روان ءَ موندرو (ھب) دگّ ءَ اوشتات۔
"من داد! اد ءَ ایر کپاں۔ کمیں داران ءُ پدا شپ ءِ بس ءَ درکپان ءُ نزرآباد ءَ رواں۔"
نوں آ پاد اتکگ ۔ من پاد اتک ءُ آ رکست کت۔ روان ،روان ءَ بچکنداں من گْوشت " لالا کریم ءَ منی درْھباتاں سرکن ءُ بگوش کہ بازیں مارکسٹے مروچاں مُلّا بیتگ ۔ تو ایوک نہ ئے۔ اے رم ءِ گناھگار باز انت۔"
شھنام ٹھک دیان ءَ ایر کپت۔ ءُ من نوں یات ءَ کپتاں کہ آ پرچا جست نہ کتگ ، شال ءَ چی ءَ اتکگ ؟
وتی گپ ءِ سر ءَ کند ات ءُ دل ءَ گْوشت من ءُ شھنام چو ابرم ءَ اتیں۔ھمنچو نزیک اتیں ، ھمنچو دور اتیں۔
سرشون
۔۔
1۔محمد اشرف، ڈاکٹر فرزانہ کوکب،Eco Criticism in pakistan
(Research Analysis)
journal Languages,Culture and civilizstionسیمی تاک ،2021،220
2۔قاسم یقوب ،تنقیدی سیاق اور نئے سوال،کتابی دنیا لاہور،2022، 220
3۔نوشین قمر،ماحولیاتی تنقید،اردو ادب، مضامین/مقالات/کتب،بنیاد،تاکبند 13، 2022۔225
4۔ڈاکٹر ارونگ زیب نیازی،اردو ادب:ماحولیاتی تناظر، سنگ میل لاہور2022, 5
5۔اورنگ زیب نیازی، تفہیم، جموں کشمیر جولائی2021،۔73
6۔اورنگ زیب نیازی،اردو ادب:ماحولیاتی تناظر سنگ میل لاہور 2022، 10
7۔ناصر عباس نیّر،ماحولیاتی تنقید،انتظار حسین کے افسانوں کے تناظرمیں، تحقیقں نامہ، تاکبند 21، جولائی تا دسمبر 2017، 16
8۔ھمیش تاکدیم 17
9۔اورنگ زیب نیازی ، بنیاد،2019، 19
10۔ ھمیش ،19
11۔ھمیش، 19
12۔ اورنگ زیب ،تفہیم ، 74
13۔ اورنگ زیب ،بنیاد،15
14۔ھمیش 15
15۔احمد سہیل ، ماحولیاتی ادبی تنقید کا نظریہ ،فیس بک
16۔ھمیش
17۔ اورنگ زیب نیازی، اردو ادب:ماحولیاتی تناظر،2022،
18۔ھمیش114
